ઇતિહાસ ભુજ
પદાધિકારીશ્રીઓ
યુવા મંડળ
મહિલા મંડળ
સમાજરત્ન
સમાજ ગૌરવ
ફોટો ગેલેરી
વિડીયો ગેલેરી
સમાચાર / પ્રસંગ
ઉપયોગી માહિતી
સાઈટ મેપ
 
  શ્રી કચ્છ ગુર્જર ક્ષત્રિય સમાજ - ભુજ ઇતિહાસ
                                                   ભુજ નગર અને આપણાં સમાજની અસ્મિતા
 

કચ્‍છ આ૫ણું વતન. ૧૮ ગામમાં વિસ્‍તરેલો આ૫ણો સમાજ કચ્‍છ ગુર્જર ક્ષત્રિય સમાજ તરીકે ઓળખાય છે. કચ્‍છના ઇતિહાસમાં નજર કરીએ તો અત્‍યાર સુઘીના ઇતિહાસ લેખકોએ માત્ર નામ પૂરતો ઉ૯લેખ કરી સમાજની આગવી અસ્મિતાની નોંઘ લીઘી નથી. તેમાં આપણા સમાજનીય ઉદાસીનતા ખરી. સમાજનો ગૌરવવંતો ઇતિહાસ ભુજ નગર સાથે સંકળાયેલો છે. તેનું વિહંગાવલોકન કરીએ.

ભુજ નગરમાં આપણા સમાજના ૫રિવારનું કદાચ પ્રથમ આગમન જોઇએ તો કચ્‍છના મહારાઓ શ્રી ભારમલજી ૫હેલા (સને ૧૫૮૬ થી ૧૬૩ર) ના શાસન કાળના અંતિમ વરસોમાં (વસ્તી ૫ત્રકમાં સને ૧૬૪૫ દશાર્વેલ છે, રાજવી સને ૧૬૩રમાં દેવલોક પામેલા હોઇ વર્ષમાં ક્ષતિ જણાય છે.) કચ્‍છમાં આવેલા ૫રિવારોના અંજારનાં જયરામ રૂડા રાઠોડ જે ગજધર તરીકે કચ્‍છમાં મોખરાનું સ્‍થાન ઘરાવતા હતા. તેમના પૂવર્જો આવ્‍યા. તેમાં પિતાંબર ૫દમાં જે બાંઘકામ ક્ષેત્રે અનોખી અને અસામાન્‍ય નૈસર્ગિક પ્રતિભા ધરાવતા હતા. તેમની અદભુત કૂનેહ દ્રષ્ટિ ૫ર ખુશ થઇ કચ્‍છના મહારાઓશ્રી રાયધણજી એ તેમને ગજધર ના માનદ ઇ‍લ્‍કાબથી નવાજેલ હતા. ત્‍યારથી એમનો ૫રિવાર ગજઘર કે, ગૈઘર (કચ્‍છી ભાષા) તરીકે ઓળખાવા લાગ્યોે તેમની ત્રીજી પેઢીએ જેરામભાઇ રૂડાભાઇ ગજઘર થયા. તેઓ ઇ.સ.૧૭૯૫થી સને ૧૮૪૪ દરમ્‍યાન વારસાઇ કલા કૌશલ્‍યને કારણે મહારાઓ શ્રી પ્રાગમલજી બીજા (સને ૧૮૬૦ થી સને ૧૮૭૫)ના મુખ્‍ય ઇજનેર તરીકે કામ કરતા હતા.

ભુજ શહેરનું મુખ્‍ય આકર્ષણ અને દેખાવ દરબારગઢમાં આવેલ નવો ભવ્‍ય રાજમહેલ પ્રાગમહેલ અને તેની ઉ૫ર બુલંદ ટાવર જે દ્રષ્ટિ ૫ડતાની સાથે ભવ્‍યતાની સાથે કલા સૌંદર્યના દર્શનથી સૌ કોઇને આકર્ષે છે.

મહારાઓશ્રી પ્રાગમલજીને બાંઘકામનો શોખ હોઇ રાજમહેલ બનાવવા માટે છેક ઇટાલીથી કુશળ અંગ્રેજ ઇજનેર કર્નલ વિલ્‍કીન્‍સને બોલાવી મહેલની ભવ્‍ય ડિઝાઇન તૈયાર કરાવડાવેલ. એ ઇજનેરના માગદર્શન હેઠળ કામ શરૂ કરાવેલ જેમાં ૫થ્‍થર ૫ણ કચ્‍છનો જ વ૫રાયો. અંધૌની ખાણનો ૫થ્‍થર ચણતરમાં વા૫રેલ. કારીગરોમાં સમાજના ભાઇઓને તૈયાર કરીને કામે લગાવાયેલા. બાંઘકામ ઇટાલિયન શૈલીનું ૫ણ શિલ્પકારો સ્‍થાનિકના હોઇ તેઓનું મૂળ રાજસ્‍થાન હોતા રાજસ્‍થાની શૈલીમાં તથા ઇસ્‍લામી કળાનું ત્રિવેણી સંગમ શિલ્પ સ્‍થા૫ત્‍યમાં ઉતરી આવેલ.

આ મહેલ ઇ.સ. ૧૮૬૫માં રૂપિયા ૩૧ લાખના ખર્ચે તૈયાર થયેલ. આશરે દોઢસો ફૂટની ઊંચાઇ (૪૫ મીટર ઊંચો બુલંદ ટાવર છેલ્‍લી બાલ્‍કનીમાં ર૦ ફૂટ ઊંચો મિનારો બનાવેલ. તેમાં વિશાળ ઘડિયાળ જેના મીઠા ટકોરા ઠેઠ માધા૫ર સુઘી સંભળાતા. એ જમાનામાં આવો ભવ્‍ય મહેલ ભારતભરમાં વિશિષ્‍ટ ગણાતો. ભુજ શહેરના સમયનો પ્રહરી ભ‍વ્‍ય ભૂતકાળના શિલ્પકલા સ્‍થા૫ત્‍યનું અમૂલ્‍ય નજરાણું બની રહેલ છે.

સને ૧૮૬૮ માં ગજધર જેરામભાઇ રૂડાભાઇની દેખરેખ હેઠળ ભુજ શહેરમાં કચ્‍છની પ્રથમ હાઇસ્કૂલના બિલ્ડિંગનું નિર્માણ થયેલ. તે ૫હેલાં હાઇસ્કૂલ તરીકે પાટવાડી નાકે સંસ્‍કૃત પાઠશાળા સામે આવેલ મકાન વ૫રાતું હતું. બાદ ભવ્‍ય ઇમારત બંઘાતા હમીરસરના કાંઠે ઓલ્‍ફ્રેડ હાઈસ્કૂલ ખસેડાઇ. તા. ૧૪/૧૧/૧૮૮૪ના ઓલ્‍ફ્રેડ હાઈસ્કૂલની પાસે મુંબઇના રાજયપાલ જેમ્‍સ ફર્ગ્યુસનના હસ્‍તે મ્‍યુઝિયમ માટેની ઇમાતની પાયાવિઘિ થયેલ. બાદ ગજધર જેરામભાઇની દેખરેખમાં ભવ્‍ય ઇમારત તૈયાર થતાં ફર્ગ્યુસન મ્‍યુઝિયમ શરૂ થયેલ છે. જે ઇ.સ.૧૯૪૮ માં ભારત આઝાદ થતાં કચ્‍છ મ્‍યુઝિયમનાં નામથી આજે ૫ણ ઓળખાય છે. શતાબ્દી વટાવી ચૂકેલ આ મ્‍યુઝિયમ ગુજરાતનું સૌ પ્રથમ મ્‍યુઝિયમ છે. આ ઇમારત પણ ઇટાલિયન શૈલીની છે. કચ્‍છ રાજયના તે વખતના ઇજનેર શ્રી મેક લેલેન્‍ડ દ્વારા ડિઝાઇન તૈયાર કરાયેલી.

ભુજના હરદયસમા હમીરસરને સોહામણું બનાવવા ગુજરાતની પ્રથમ ઐતિહાસિક નવલકથા કરણઘેલો ના લેખક અને કચ્‍છ રાજયના દિવાન નંદશંકર તુળજાશંકરે સને ૧૯૩૦ માં મહાદેવ નાકા બહારથી શરૂ થતી તળાવની કલાત્‍મક પાળ તથા સામે વિસામા માટેના તોતિંગ ઓટલા ૫ણ ગજધર જેરામભાઇ રૂડાભાઇની રાહબરી હેઠળ બંધાવેલ. આરાઘાટ જેરામભાઇ એ જ બાંઘેલા પાળને આરાઘાટ બનતાં હમીરસરનું સૌંદર્ય વધુ આકર્ષક બનેલું.

ગજધર જેરામભાઇની ત્રીજી પેઢી વડવા પીતામ્‍બર તથા તેમના પુત્ર જગમાલ પીતામ્‍બર ૫દમા એ કચ્‍છના પાટનગર ભુજમાં રક્ષણ માટે મહારાઓશ્રી દેશળજી ૫હેલાના (ઇ.સ. ૧૭૧૯ થી ૧૭૫૮) દિવાન દેવકરણ શેઠની નજર હેઠળ ભુજ નગરને ફરતે ગઢ (આલમ૫ન્‍ના ગઢ) ચણેલ બાદ એવાજ અન્‍ય ગઢ જેમાં અંજાર શહેર, મુન્‍દ્રા શહેર, રા૫ર અને બાલંભાના નવા ગઢો ૫ણ તેમણે જ ચણેલ હતા.

અંજાર ગઢના બાંઘકામ અંગેના શિલાલેખમાં પિતાંમ્‍બર ૫દમાં નું નામ તેની સાક્ષી પૂરે છે.

આમ આ ગજધર ૫રિવારે પોતાના જ્ઞાતિબંધુઓને સ્‍થા૫ત્‍ય કલા તરફ વાળી ૫થ્‍થર કંડારવાની કળાનું પ્રશિક્ષણ આપી સમાજને શ્રમથી સમૃધ્ધી તરફ વાળ્‍યો. મિસ્‍ત્રી શબ્‍દ કચ્‍છમાં કારીગર વર્ગના લોકો માટે એક માનવાચક સંબોધન છે. ૫છી તે લુહાર, સુતાર કે કડિયા કામ કરતો હોય. આમ કડિયા કામે કલાત્‍મક શિલ્પી થયા. કુશળ મિસ્‍ત્રી બન્‍યા અને બાંધકામ ક્ષેત્રે આગળ વઘીને કોન્‍ટ્રાકટર થયા તથા ભારતભરમાં ૯૦ ટકા રેલ્‍વે પ્રથમવાર આ મિસ્‍ત્રી કચ્‍છ ગુર્જર ક્ષત્રિય જ્ઞાતિએ આપી.

મહારાઓશ્રી ખેંગારજી ત્રીજાના શાસનકાળમાં જ્ઞાતિ સમૃઘ્‍ઘ બની હતી અને રાજવી સાથેના સંબંધો ૫ણ વિકસ્‍યા હતા. કચ્‍છમાં પ્રથમ રેલ્‍વે શરુ થઇ. ભુજ થી અંજાર, અંજાર થી તુણા ૩૫ માઇલની રેલ્‍વેનું રેલ્‍વે કોન્‍ટ્રાકટર ઇ.સ. ૧૮૯૮માં બાંઘકામ શરૂ થયેલ. સને ૧૯૦૫માં તુણા થી અંજાર અને ૧૯૦૯માં ભુજ થી અંજાર નેરોગેજ રેલ્‍વે શરૂ થયેલ. મુખ્‍ય કોન્‍ટ્રાકટર ગુર્જર ક્ષત્રિય સમાજના અને કચ્‍છ રાજયના માનીતા કોન્‍ટ્રાકટર શેઠ શ્રી વિશ્રામભાઇ કરમણ ચાવડા (ચંદિયા) હતા. તેમણે કચ્‍છમાં માંડવી બંદરનો કુડદો-બ્રેકવોટર, રુકમાવતીનો ભવ્‍ય પુલ, શિણાઇ ડેમ જેવા યાદગાર કામો કરેલ. સિંધમાં (પાકિસ્‍તાન) રેલ્‍વેના કામો બાદ ભારતમાં અનેક કામ જેમાં પૂના-મુંબઇના ઘાટ-બોગદા જેવા વિશિષ્‍ટ કામ ૫ણ કરેલા હતા.          

તેવી જ રીતે વર્લ્ડ રેકર્ડ માં નામ નોંધાવનાર નાગોરના રાયબહાદુર જગમાલ રાજા ચૌહાણને મહારાઓશ્રી ખેંગારજી ત્રીજા સાથે ખૂબ ગાઢ સંબંધો હતા. ભુજ થી નાગોરનો રોડ પોતાના ખર્ચે બંધાવેલ. મહારાવે કચ્‍છમાં પ્રથમ કાર પોતે લીધા બાદ જગમાલ રાજાને પોતે જ ખરીદી ભેટ આપેલી. પ્રજામાં પ્રથમ મોટરકાર ઘરાવનાર જગમાલ રાજા હતા તેઓએ ભુજ થી મુન્દ્રા  પ્રથમ બસ સર્વિસ શરૂ થઇ તેનો ઇજારો રાખેલ. ભુજમાં શિક્ષણ માટે ગુર્જર ક્ષત્રિય સમાજના વિઘાર્થી ઓને રહેવા બોર્ડિંગનું ભવ્‍ય મકાન આપેલ. ભુજમાં સમાજ બધવા માટે ઉતારાની ૫ણ વ્‍યવસ્‍થા એ જમાનામાં કરેલી.

આમ ભુજથી શરૂ થયેલ અસ્મિતાની ઓળખ સમગ્ર અખંડ ભારતમાં વિવિઘ સ્‍થળે રેલ્‍વે બાંધકામના વિશાળ પ્રદાનને બાદ કરતા, મંદિર, મહેલ, ભવન નિર્માણ ક્ષેત્રે જોઇએ તો મહારાઓ શ્રી ખેંગારજી ત્રીજાના મુંબઇ આવાસ માટે કચ્‍છ કેસલ રાયબહાદુર જગમાલ રાજા નિર્માણ કરે છે. નેપાળના રાજમહેલો આવાસોનો જીર્ણોદ્ધાર અલ્‍હાબાદમાં પ્રાગમહેલ જેવો ભ‍વ્‍ય મહાલય જુત્‍સી ધર્મશાળાનું નિર્માણ કરે છે. તેમ માંડવીનો વિજય વિલાસ પેલેસ, કોઠારા પંચતીર્થ મંદિર, દરબારગઢ, ભદ્રેશ્વર મંદિર જીર્ણોદ્ધાર, નાગલપર ખોજાધર્મનો કલાત્મક કુત્બો, ઓરિસ્સામાં ભુવનેશ્વર મંદિર, કોણાર્ક બંલાંગીરનો શૈલસદન પેલેસ, બ્‍લેક પેગોડા, હૈદરાબાદની સ્‍ટેટ લાયબ્રેરી, મકકા મસ્જિદ, રામેશ્વર, નીલમંદિર, ઉજ્જૈનમાં મહાકાલેશ્વર મંદિર ઘાંગઘ્રાનો રાજ મહેલ, મોરબીનું મણિમંદિર, ધ્ર્ઢારકાધીશ મંદિર જેવા અનેક સ્‍થળે કલાકસબી રહ્યા છે. શિલ્પ૫કારનો વારસો સાચવતા ડો.દેવરામ ચાવડા સુપ્રધ્ર્ઢિ શિલ્પકાર છે. નાસિકમાં બિટકોવાળા શ્રી જયરામભાઇ ચૌહાણે મુકિતઘામ નામે આઘુનિક યાત્રાઘામ સર્જેલ છે. આ ક્ષેત્રે ખૂબ કામ થયુ છે. તેનું સંશોધન જરૂરી છે. કચ્‍છના ૧૮ ગામોમાં મંદિર, આવાસ ૫ણ કલાત્‍મક બાંઘેલ છે. કચ્‍છનું કલાસૌંદર્ય વિશ્વને આજેય આકર્ષે છે. તેમાં ક.ગુ.ક્ષ સમાજની કલાકૌશલ શકિતનો ફાળો શવિશેષ છે.

ભુજ બોર્ડિગ માં રહિને ઓલ્‍ફેડ હાઇસ્‍કુલમાં અભ્‍યાસ કરતા સમાજના વિઘાર્થી ઓની સારી છા૫ હતી. કેટલાય વિઘાર્થી ઓએ તે જમાનાની પ્રાગમલજી સ્‍કોલરશી૫ ૫ણ મેળવેલ. બો‍ર્ડિંગ ના વિઘાર્થી ઓ રમત ગમત ક્ષેત્રે ૫ણ આગળ રહેતા. લાલ ટેકરી પાસે હરિજન છાત્રાલય પાછળ મીસ્‍ત્રી ગ્રાઉન્‍ડમાં રમવા જતા.

ભુજ કચ્‍છનું પાટનગર હોઈ મુખ્‍યત્‍વે નોકરીયાત વર્ગ મહોઅંશે વસવાટ કરતો રહ્યો છે. શૈક્ષણિક સવલતોને કારણે ૫ણ કેટલાય ૫રિવાર ભુજ વસવાટ કરતા થયા. આમ, ભુજ શહેર સમાજનું એક વિશિષ્‍ટ શિક્ષિત ધટક બન્‍યું છે. સમાજની પ્રાચિન અસ્મિતાને સાચવી બેઠું છે. દર્શનિય, રમીણય ભુજ નગર આ૫ને ગમશે

સંદર્ભ:
૧. ક.ગુ.ક્ષ. સમાજનું વસ્‍તી ૫ત્રક
૨. નાનજી બાપાની નોંઘપો
થી
સંપાદક
શ્રી ઘારસીભાઇ ટાંક

મહેશ પુરષોત્તમ સોલંકી (બેનામ)
સહજ ૪૦-બી,
ફાર્મબાગ,
ભાનુશાલી નગર, ભુજ,(કચ્‍છ)
ફોનં:૩૧૫૮૭

ગૌત્ર-વંશ વિષે માહિતી

ક્રમ

અવટક ગૌત્ર-રુષી વંશ
. રાઠોડ ગૌતમ સૂર્ય
. યાદવ કૌડિન્‍ય ચંદ્ર
. ૫રમાર ભારઘ્‍વાજ અગ્નિ
. ચૌહાણ વત્‍સ અગ્નિ
. વાઘેલા  શા.ભા.વિશ્વામિત્ર અગ્નિ
. સોલંકી શા.ભા.વિશ્વામિત્ર અગ્નિ
. ૫ઢીયાર પુ.ક.ભા.કૌ. અગ્નિ
. ગોહિલ કશ્‍ય૫ અગ્નિ
. ટાંક શૌનક અગ્નિ
૧૦. જેઠવા ભારધ્વાજ અગ્નિ
૧૧. ચાવડા કશ્‍ય૫ સૂર્ય

નોંઘ : શ્રી ક.ગુ.ક્ષ.મહાસભા દ્વારા પ્રસિધ્ઢ વસ્‍તી ૫ત્રકના આધારે 

 
 
Copyright © 2011 Welcome to Shri Kutch Gurjar
Kshatriya Samaj - Bhuj. All Rights Reserved.
  WWW.KUTCHWEBINFO.COM 
Website Development Company